TRANG CHỦ
GIỚI THIỆU
TIN TỨC
SƠ ĐỒ DÒNG HỌ
BLOG
TÀI LIỆU
LIÊN HỆ
LỊCH SỬ & PHÁT TRIỂN
Khởi nguồn
Danh sách các chi họ
Các Chi tự giới thiệu
CÁC TỔ CHỨC HỌ DOÃN
Ban liên lạc toàn quốc
Ban liên lạc các chi, liên chi
Quỹ khuyến học
CÁC HOẠT ĐỘNG CHÍNH
Kỷ niêm 100 năm hợp biên GP
Hội thảo Doãn Uẩn 30/6/11
Hướng dẫn hoạt động
Tư liệu hoạt động dòng họ
CÁC DI SẢN HỌ DOÃN
Nhà thờ, Hoành phi, Câu đối
Địa danh họ Doãn
Những tấm gương
Văn học nghệ thuật
Ảnh, video và Khác
HỌ DOÃN TRONG LỊCH SỬ
Danh nhân họ Doãn thời xưa
Lễ kỷ niệm Doãn Uẩn
Hội thảo Doãn Khuê
Nhân vật họ Doãn thời nay
ẤN PHẨM HỌ DOÃN
Hợp phả họ Doãn 1992
Kỷ yếu hội thảo TTQ Doãn Nỗ 1993
Biên soạn Hợp phả 2011
Kỷ yếu HỌ DOÃN VN 4/2011
Kỷ yếu KHÁNH THÀNH LĂNG MỘ TỔ & GIỖ TỔ 4/2012
Danh mục ấn phẩm người họ Doãn
THÔNG TIN KHÁC VỀ HỌ DOÃN
Những hoàn cảnh khó khăn
Tấm lòng người họ DOÃN
LIÊN KẾT WEBSITE
QUẢNG CÁO
THỐNG KÊ WEBSITE
Đang truy cập:
Yahoo Chat
Skype Chat

 

 

 

"CHÀO MỪNG BÀ CON TRONG DÒNG HỌ VÀ QUÝ KHÁCH ĐẾN THĂM WEBSITE HỌ DOÃN VIỆT NAM"
HOẠT ĐỘNG & Ý KIẾN CỦA CÁC CÁ NHÂN
Các câu chuyện về cụ Doãn Uẩn (phần 1)

 

Kính gửi: Các độc giả họ Doãn Việt Nam

 

 

Tôi là Doãn Cúc chi Đình Cao, Hưng Yên, nay sinh sống ở Hà Nội. Tôi viết truyện về thân thế và sự nghiệp của Binh bộ thượng thư - Thượng tướng quân - An Tây mưu lược tướng Doãn Uẩn (1795-1850).

            Ý định nếu viết được sẽ xin xuất bản rộng trong toàn quốc nhất là trong quân đội. Hiện tên của cuốn truyện chưa xác định được. Do sức khỏe có hạn, tôi dự thảo dần đưa lên trang Web Họ Doãn Việt Nam để các bạn đọc tham khảo. Nếu có tư liệu lịch sử mới về Doãn Uẩn và triều Nguyễn xin các bạn đọc chia sẻ.

 

 

 

 

 

                                                         Lêi nãi ®Çu

 

 

Binh bé th­îng th­ - Th­îng t­íng - An T©y m­u l­îc t­íng Do·n UÈn quª ë x· Song L·ng, huyÖn Vò Th­, tØnh Th¸i B×nh. ¤ng sinh ngµy 27/12/1795, mÊt ngµy 3/1/1850 t¹i An Giang, Nam bé, thä 55 tuæi.

 

Sinh thêi «ng lµm quan 20 n¨m, phôc vô c¶ 3 ®êi vua triÒu NguyÔn lµ Minh MÖnh, ThiÖu TrÞ vµ Tù §øc, c¶ 3 thiªn tö ®Òu quý mÕn, tin t­ëng vµ nÓ träng. ¤ng ®­îc triÒu ®×nh bæ nhiÖm nhiÒu chøc t­íc cao cÊp ë c¸c lÜnh vùc nh­: ChÝnh trÞ, kinh tÕ, qu©n sù, ngo¹i giao, t­ ph¸p; c«ng t¸c vµ chiÕn ®Êu ë  nhiÒu tØnh thµnh c¶ n­íc, riªng thùc thi chøc phËn ë T©y Nam bé cã tíi 10 n¨m; ë ®©u hoÆc ë c­¬ng vÞ lÜnh vùc c«ng t¸c nµo «ng còng hoµn thµnh xuÊt s¾c nhiÖm vô. §Æc biÖt trªn lÜnh vùc qu©n sù, trong chiÕn ®Êu ra qu©n chØ cã th¾ng kh«ng b¹i, tµi ba m­u l­îc xuÊt chóng, xøng hµng danh t­íng. Sinh thêi vua ThiÖu TrÞ khen: "Do·n UÈn thùc lµ con ng­êi m­u l­îc cã tµi. §¸ng khen lµ vâ t­íng nh­ng l¹i giái c¶ v¨n th¬". Nh©n d©n c¸c tØnh miÒn T©y s«ng HËu vÉn truyÒn tông r»ng: "Lµm quan vâ th× bÊt chÊp c¸i chÕt, lµm quan v¨n th× ch¼ng ham tiÒn tµi, lßng chØ m¬ ngµy thiªn h¹ th¸i b×nh; sèng th× anh hïng khÝ kh¸i, chÕt vÉn lÉm liÖt nh­ sèng m·i. Thêi Êy, tr­íc cã Do·n UÈn ng­êi lµng Ngo¹i L·ng, sau cã Ph¹m ThÕ HiÓn ng­êi lµng LuyÕn KhuyÕt, §«ng Hå, §«ng Quan, Th¸i B×nh". Tªn «ng ®­îc vua ban kh¾c trªn sóng thÇn c«ng, kh¾c trªn bia ®¸ vµ ®­îc ®Æt bµi vÞ thê c¸c danh thÇn TriÒu NguyÔn ë miÕu HiÒn L­¬ng (kinh ®« HuÕ).

 

¤ng ®Ó l¹i cho gia téc hä Do·n Song L·ng nhiÒu di vËt do vua ban tÆng nh­: Hu©n ch­¬ng qu©n c«ng, ¸o nhung, bé lÔ phôc TiÓu triÒu, nhÉn ch©n tr©u mÆt n¹m kim c­¬ng, ®ång tiÒn vµng cã kh¾c ch÷, con b¸o v»n b»ng vµng, mét bµi vµng cã kh¾c ch÷ "An T©y m­u l­îc t­íng", mét chÐn ngäc rÊt tiÕc nh÷ng di vËt Êy nay kh«ng cßn gèc chØ cßn trong v¨n tù. Song còng rÊt may gia téc cßn l­u gi÷ ®­îc nh÷ng tËp håi ký vµ v¨n th¬ cña «ng viÕt b»ng ch÷ H¸n cã tªn ®Ò: "Tuy TÜnh tö t¹p ng«n", "TrÊn T©y ký l­îc", hai quyÓn gia ph¶ chi hä Do·n do «ng so¹n th¶o vµ söa ch÷a dë dang, mét quyÓn sæ ghi «ng nî 1.000 quan tiÒn cña hä hµng khi vÒ lµm tang mÑ.

 

 

Håi ký vµ th¬ «ng viÕt: "T«i nhËn m×nh häc hµnh cßn th« lËu, hiÓu biÕt cña m×nh chØ míi lµ nh­ng kiÕn thøc vôn vÆn cña ®êi. Do vËy, t«i t¹m coi lêi nãi cña t«i míi chØ lµ t¹p ng«n, xin ghi l¹i hai ch÷ nµy vµo s¸ch vë ®Ó truyÒn l¹i mai sau cho con ch¸u".

 

 

Song ®êi còng kh«ng quªn «ng. Håi ký, th¬, gia ph¶ hä, kÓ c¶ c©u ch÷ trong bøc ®¹i tù, c©u ®èi ë nhµ thê chi hä ®· ®­îc c¸c nhµ th¹o H¸n häc ViÖt Nam ngµy nay dÞch nghÜa sang ch÷ ViÖt. §ã lµ gi¸o s­ sö häc-Nhµ gi¸o nh©n d©n §inh Xu©n L©m; Phã gi¸o s­ Sö häc-TiÕn sü TrÇn B¸ ChÝ-Tr­êng ®¹i häc Khoa häc X· héi vµ Nh©n v¨n thuéc §¹i häc quèc gia; gi¸o s­ Vò Ngäc Kh¸nh - ViÖn nghiªn cøu V¨n hãa thuéc y ban Khoa häc X· héi vµ Nh©n v¨n quèc gia; nhµ nghiªn cøu LÞch sö vµ V¨n hãa ®· qu¸ cè NguyÔn V¨n HuyÒn; gi¸o s­ anh hïng lao ®éng Vò Khiªu; gi¸o s­ Sö häc §ç V¨n Ninh cïng mét sè con ch¸u, hËu duÖ cña t­íng qu©n ®· cã c«ng dÞch nghÜa vµ s­u tÇm t­ liÖu vÒ «ng nh­: nhµ gi¸o Do·n MËu C«n, gi¸o s­ tiÕn sü Do·n Tam Hße cïng Do·n Quang Th¸i, Do·n Duy Thanh, Do·n Thµnh H­¬ng vµ Do·n §oan Trinh.

 

   Th¬ cña t­íng qu©n viÕt méc m¹c, ch©n thµnh mµ s©u s¾c; cã c¶ c¶m xóc vui cïng nh÷ng suy t­ vÒ thÕ sù, nh÷ng viÖc «ng lµm, nh÷ng n¬i «ng qua,... ®· ®­îc trung t©m UNESCO - Th«ng tin t­ liÖu LÞch sö vµ V¨n hãa ViÖt Nam phiªn ©m dÞch nghÜa, dÞch th¬ biªn so¹n thµnh quyÓn: Do·n UÈn 1795-1850 - Thi tuyÓn, ®­îc Nhµ xuÊt b¶n V¨n häc ViÖt Nam Ên hµnh t¹i Hµ Néi n¨m 2005.

 

 

Ngµy 30/6/2011, t¹i tØnh An Giang tæ chøc héi th¶o khoa häc lÞch sö bµn vÒ: "Danh nh©n Do·n UÈn víi viÖc b¶o vÖ biªn c­¬ng vïng ®Êt T©y Nam bé gi÷a thÕ kû 19". Dù héi th¶o gåm 170 ®¹i biÓu thuéc Héi Khoa häc LÞch sö ViÖt Nam, Héi Khoa häc LÞch sö thµnh phè Hå ChÝ Minh, c¸c tØnh miÒn T©y Nam bé, Bé Quèc phßng, tØnh Th¸i B×nh, Ban liªn l¹c hä Do·n ViÖt Nam, HuÕ, Qu¶ng Ng·i, vµ nhiÒu ViÖn nghiªn cøu, tr­êng ®¹i häc cña c¶ n­íc tham dù. Víi 73 bµi tham luËn khoa häc lÞch sö, ®· cung cÊp nhiÒu t­ liÖu quý vÒ th©n thÕ sù nghiÖp, cïng tµi ®øc cña t­íng qu©n. Héi th¶o thèng nhÊt cao víi lÞch sö, kh¼ng ®Þnh: "Do·n UÈn lµ danh nh©n, ng­êi cã c«ng ®ãng gãp lín lao ®èi víi vïng quª h­¬ng An Giang nãi riªng, víi vïng T©y s«ng HËu khi lµm tæng ®èc An - Hµ vµ víi c¶ n­íc".

 

 

Lµ ng­êi cã cïng chung huyÕt thèng víi t­íng qu©n, viÕt vÒ «ng mét danh thÇn triÒu NguyÔn hä Do·n, t«i kh«ng khái xóc ®éng. KÝnh träng vÒ c«ng lao to lín cña «ng ®èi víi Nam bé, víi ®Êt n­íc, song còng sî r»ng lßng m×nh gian dèi riªng t­, sî r»ng trÝ lùc cña m×nh cßn h¹n hÑp ch­a ®ñ tÇm s¸t tíi, v­¬n tíi t­ t­ëng cïng nh©n c¸ch lín cña «ng, song còng tù tin v× m×nh ®ang cã nhiÒu t­ liÖu lÞch sö vÒ «ng.

 

T«i hiÓu lÞch sö lµ c¸i ®· qua, ghi chÐp th­êng kh«ng ®Çy ®ñ. ViÕt vÒ «ng c¸ch ®©y h¬n 200 n¨m ch¾c còng kh«ng tr¸nh khái nh÷ng sai sãt, mong ®éc gi¶ c¶m th«ng vµ chia sÎ.

 

 

Trung thµnh víi t­ liÖu lÞch sö, t«i kÓ mét sè c©u chuyÖn vÒ th©n thÕ vµ sù nghiÖp cña t­íng qu©n; vÒ c«ng danh chØ lµ mét phÇn, cao h¬n c¶ lµ vÒ nh©n c¸ch lín cña «ng ®èi víi n­íc, víi d©n, víi cha mÑ vµ víi tæ tiªn dßng hä.

 

 

TruyÖn nµy, t«i h¹n chÕ dïng ch÷ H¸n, nÕu b¹n ®äc cÇn t­ liÖu gèc vÒ «ng ®Ó nghiªn cøu, tham kh¶o xin vui lßng t×m ®Õn gia téc chi hä Do·n Song L·ng, Th¸i B×nh, hoÆc ®Õn trung t©m UNESCO-Th«ng tin t­ liÖu LÞch sö vµ V¨n hãa ViÖt Nam-Hµ Néi.          

 

 

 

 

 

                                                                                                                               CÈn c¸o

 

 

                                                           

 

 

                                                                                                                                        

 

 

 

 

 

 

 

 

 

C¸o ®¹o s¾c phong

 

 

 

Tuy TÜnh tö, Binh bé th­îng th­,

 

 

 

An T©y m­u l­îc t­íng Do·n UÈn (1)

 

 

 

 

Th¸ng 9 n¨m 1845, sau trËn quyÕt chiÕn chiÕn l­îc ®¸nh b¹i qu©n x©m l­îc Xiªm La khái biªn c­¬ng T©y Nam cña tæ quèc, n¬i ®©y tuy ®· ®­îc thanh b×nh song vÉn cßn tiÒm Èn nhiÒu phøc t¹p. Ngµy 1 th¸ng 6 n¨m 1847, vua ThiÖu TrÞ ban C¸o ®¹o s¾c phong cho Tuy TÜnh tö, Binh bé th­îng th­, An T©y m­u l­îc t­íng Do·n UÈn vµ truy niÖm c«ng lao qu©n sü ngay t¹i ®ån tr¹i, ®ång thêi tiÕp tôc giao träng tr¸ch cho Do·n UÈn sø mÖnh gi÷ v÷ng biªn c­¬ng sè 1 oai hïng cña tæ quèc.

 

Nguyªn v¨n b¶n C¸o ®¹o s¾c phong viÕt b»ng ch÷ H¸n ®­îc dÞch gi¶ Do·n Thµnh H­¬ng dÞch nghÜa sang ch÷ ViÖt nh­ sau:

 

 

H­ëng mÖnh trêi, vËn n­íc h­ng thÞnh.

 

 

 

Hoµng ®Õ ngù bót r»ng:

 

 

TrÉm h»ng mong sao c¶nh biªn c­¬ng n­íc nhµ lu«n ®­îc b×nh an; lÊy c«ng lao v¨n vâ trong trï liÖu viÖc biªn c­¬ng mét c¸ch kh«n khÐo mµ ®Þnh tõng møc ®é ban th­ëng t­íc vÞ cho tháa ®¸ng, khiÕn cho lêi khen cña vua thùc lµ vÎ vang, r¹ng rì.

 

 

Th«ng t­ r»ng:

 

 

 

Do·n UÈn, nguyªn t¹m quyÒn tæng ®èc An-Hµ, t¹m thêi ®­îc cö lµm Tham t¸n ®¹i thÇn Héi biªn ninh tËp TrÊn T©y sù vô (2), nay thùc thô chøc Binh bé th­îng th­, kiªm §« s¸t viªn h÷u ®« ngù sö, thùc thô Tæng ®èc hai tØnh An Giang, Hµ Tiªn, kiªm nhiÖm lo viÖc l­¬ng th¶o cho toµn qu©n.

 

 

 

An T©y m­u l­îc t­íng Do·n UÈn lµ ng­êi cã trÝ tuÖ liÖu ®Þnh viÖc n­íc, viÖc d©n thËt tµi ba, nhê thiªn c¬ th­êng t×m thÊy gi÷a nöa ®ªm (3) vµ lu«n lu«n cÇn cï träng lµm h¬n nãi. Lµm quan ®¹i thÇn mµ sèng trong lßng d©n, biÕt thu hót d©n, xÕp ®Æt vµ bµy vÏ cho nh©n d©n.

 

 

 

Khi biªn c­¬ng cã giÆc lµ g¸c bót nghiªn, kiÕm m· hiªn ngang, chÊp hµnh nghiªm lÖnh.

 

 

 

Ra qu©n lÇn nµy (4) ®· ®Æc biÖt lÊy chÝnh nghÜa s¸ng ngêi, kÓ téi kÎ thï ra tr­íc ®Ó mµ ®¸nh, b»ng c¸i lÏ nhÊt ®Þnh ai còng ph¶i cïng quyÕt ®¸nh, ®Ó san ph¼ng c¨n cø giÆc ë S¸ch X«, v©y Ðp v« hiÖu hãa cø ®iÓm VÞnh BÝch, 3 lÇn lËp c«ng ®Çu. Ph¸ cø ®iÓm "L­íi s¾t", tõ ®ã mµ buéc ®Þch ë thµnh ¤ §«ng, qu©n ngôy nhiÒu v« kÓ mµ ph¶i hoµn toµn bã gi¸o quy hµng.

 

 

 

Sau chiÕn th¾ng lÉy lõng, lui vÒ chèt däc hµnh lang biªn c­¬ng, im h¬i lÆng tiÕng, cho qu©n nghØ søc, an ñi d©n vÒ nh÷ng gióp ®ì to lín vµ kÝnh c¸o vÒ mét th¾ng lîi hoµn toµn; vç vÒ d©n biªn c­¬ng tõ ®©y yªn t©m mét c¸ch s©u xa kh«ng bÞ giÆc gi· khuÊy rèi.

 

 

 

G¾ng hÕt søc v­ît qua mäi gian lao l­u trÊn biªn c­¬ng, cïng t­íng sü chan hßa niÒm vui T©y chinh th¾ng trËn.

 

 

 

T¹i n¬i biªn c­¬ng, TrÉm ®· sai ngùa tr¹m ®em ®Õn tËn n¬i ban cho c¸c s¾c phong c«ng vµ t­íc vÞ râ rÖt víi nh÷ng lêi khen th­ëng quý h¬n vµng ngäc, truy niÖm c«ng lao qu©n sü t¹m thêi ngay t¹i ®ån tr¹i.

 

 

 

Nay TrÉm ®Æc biÖt phong cho Do·n UÈn Tö t­íc hiÖu lµ Tuy TÜnh, cho s¾c phong Ên tÝn, ngäc béi, trao cho sø mÖnh gi÷ v÷ng chiÕn lòy sè 1oai hïng cña Tæ quèc.

 

 

 

V¹n thÕ nói s«ng ®· kho¸n cho ta, khiÕn nªn ta ®· kÐn chän ®­îc duy nhÊt con ng­êi nµy ®Ó sai khiÕn.

 

 

 

                                                                                    H·y phông mÖnh ta!

 

 

 

                                                           Ngµy 1 th¸ng 6 n¨m ThiÖu TrÞ thø 7.

 

 

 

 

 

 

X­a, nay ë c¶ thÕ giíi vµ n­íc ta viÖc xem xÐt ®Ò b¹t bæ nhiÖm cÊp bËc, t­íc vÞ cho quan vµ khen th­ëng ng­êi cã c«ng ®Òu ®­îc coi lµ viÖc träng. ChØ nh×n vµo viÖc Êy th«i còng cã thÓ suy ®o¸n vËn n­íc thÞnh hay suy.

 

Sinh thêi vua ThiÖu TrÞ cã tiÕng lµ minh, t«n thê ®¹o ®øc, lÊy ®øc s¸ng cña m×nh mµ lan táa trong d©n, ®ång thêi còng lµ ng­êi kü l­ìng trong viÖc xem xÐt ban th­ëng. Cø xem kü néi dung h×nh thøc ban C¸o ®¹o s¾c phong trªn ®©y, ta cµng thÊy lêi truyÒn tông cña x· héi ®èi víi nhµ vua thËt qu¶ kh«ng lÇm.

 

B¶n C¸o ®¹o s¾c phong trªn do vua ThiÖu TrÞ tù ngù bót dµi 340 tõ H¸n. §ã lµ v¨n b¶n hay. Tr­íc hÕt lµ hay vÒ quan ®iÓm quan niÖm ®Ò b¹t chøc t­íc vµ khen th­ëng sao cho: “Tháa ®¸ng", "KhiÕn cho lêi khen cña Vua thùc lµ vÎ vang r¹ng rì"

 

Tho¶, cã ý nghÜa lµ vui mõng víi c¶ vua, c¶ triÒu ®×nh, víi ng­êi ®­îc khen th­ëng ®Ò b¹t vµ toµn x· héi. §¸ng, cã ý nghÜa lµ sù ban th­ëng Êy s¸ng suèt vÒ chñ tr­¬ng, chän lùa kü cµng ®Ó ®­îc nh÷ng ng­êi thùc sù cã tµi ®øc, c«ng lao xøng ®¸ng.

 

§Ó viÖc ®Ò b¹t khen th­ëng ®­îc tháa ®¸ng v¨n b¶n ®· nªu râ tµi ®øc, c«ng tr¹ng cña ng­êi ®­îc ban tÆng mét c¸ch râ rµng, cô thÓ, minh b¹ch tr­íc triÒu ®×nh vµ toµn thÓ x· héi.

 

TriÒu ®¹i gÆp ®­îc vua minh,s¸ng l¸ng nh­ ThiÖu TrÞ th× viÖc ban th­ëng nh­ vËy ch¼ng khã kh¨n g×, nÕu kh«ng th× còng dÔ ®Ó ng­êi ®êi ®µm tiÕu.

 

Ba th¸ng sau khi vua ban C¸o ®¹o s¾c phong cho Do·n UÈn th× Vua còng b¨ng hµ; h¬n 2 n¨m sau ®ã Do·n UÈn còng theo Vua vÒ víi câi vÜnh h»ng, thä 55 tuæi.

 

_______________

 

 

Chó gi¶i:

 

 

         (1) Tuy TÜnh lµ tªn hiÖu cña Do·n UÈn ®­îc vua Minh MÖnh ®Æt cho. Binh bé th­îng th­ lµ chøc quan cao cÊp nhÊt vÒ qu©n sù ë cÊp triÒu ®×nh.

 

         (2) Tham t¸n ®¹i thÇn lµ chøc chÝnh, Héi biªn ninh trÊn T©y lµ chøc l©m thêi trong Héi ®ång xö lý c¸c vÊn ®Ò ë trÊn T©y.

 

         (3) Thiªn c¬ th­êng t×m thÊy gi÷a nöa ®ªm: ý nãi Do·n UÈn lµ ng­êi th­êng ®­îc Trêi cho m­u l­îc vµo lóc nöa ®ªm.

 

         (4) Ra qu©n lÇn nµy: ý nãi lµ trËn ra qu©n ®¸nh x©m l­îc Xiªm vµo th¸ng 8/1845.


 

Cç Träng ph¸o, bia ®¸ vµ bµi vÞ vua ban

 

    

 

 

Thêi triÒu NguyÔn ®· ®óc ®­îc träng ph¸o, lµ lo¹i vò khÝ lín cã uy lùc vµo bËc nhÊt n­íc ta thêi Êy.

 

Sau ®¹i th¾ng bÎ g·y hoµn toµn ©m m­u x©m l­îc cña qu©n Xiªm. Th¸ng 7 n¨m 1847, Vua ThiÖu TrÞ cho ®óc 9 cç ph¸o ban tÆng 9 vÞ t­íng ®Ó l­u danh l©u dµi. ChÝn cç ph¸o nµy hiÖn t¹i cßn ®ñ, ®­îc bµy ®Æt ë 2 bªn cöa thµnh kinh ®« HuÕ triÒu NguyÔn. Bèn cç bªn ph¶i (tõ trong thµnh ®i ra) cã tªn lµ Xu©n, H¹, Thu, §«ng sè thø tù tõ 1 ®Õn 4. N¨m cç bªn tr¸i cã tªn lµ Kim, Méc, Thñy, Háa, Thæ, kh«ng ®¸nh sè.

 

An T©y m­u l­îc t­íng Do·n UÈn ®­îc ban tÆng cç ph¸o sè 1 (Mïa xu©n). Trªn l­ng ph¸o kh¾c dßng ch÷ lín: “Danh thÇn uy v« ®Þch th­îng t­íng qu©n cöu vÞ ®Ö nhÊt” (Danh thÇn Do·n UÈn ®­îc ghi c«ng ®Çu trong 9 danh thÇn). Cç ®Ö nhÞ (Mïa h¹) vµ cç ®Ö tam (Mïa thu) ban cho NguyÔn Tri Ph­¬ng vµ Vò V¨n Giai.

 

Ba cç ph¸o ®Ö nhÊt, ®Ö nhÞ, ®Ö tam, mçi khÈu ®­îc Vua tù tay ban cho mét bµi minh (lµ thÓ v¨n ghi nhí kh«ng quªn), nãi lªn c«ng lao cña mçi vÞ. C¸c bµi minh ®Òu kh¾c ch÷ vµng kÌm theo t­íc phong lªn tõng cç ph¸o.

 

Bµi minh cña Vua ban cho Do·n UÈn cã m­êi dßng ch÷ H¸n, ®· ®­îc mét sè dÞch gi¶ nh­ Ca V¨n ThØnh: Sµi gßn-1941, TrÇn Nam TiÕn-tiÕn sü-tr­êng §H KHXH&NV-§H Quèc gia TP HCM, Do·n Thµnh H­¬ng dÞch sang tiÕng ViÖt . T«i xin ®¨ng bµi minh nµy do Do·n Thµnh H­¬ng dÞch:

 

 

     "VËy ®©y lµ ®iÒu ®ang h­íng tíi ®· ®Õn,

 

 

 

     Gi÷a lóc cho phÐp dÊy binh (1).

 

 

 

     Nh­ chim giang c¸nh bay, b»ng uy lùc kÓ téi kÎ thï ra mµ trÞ (2),

 

 

 

     Ba lÇn ®¸nh ®Òu ®­îc ®øng c«ng ®Çu,

 

 

 

     T«i tí cña ®¹o ®øc vµ sù gi¸o hãa ®Ñp ®Ï thµnh m­u l­îc, (3).

 

 

 

     Tr­íc khi xuÊt qu©n ®· xin cho tïy nghi b×nh tÆc (4)

 

 

 

     LÊy bªnh vùc ng­êi mµ gi­¬ng uy trêi gi¸ng xuèng ®Çu qu©n giÆc (5),

 

 

 

     Vç vÒ d©n chóng, kh«i phôc sù c¶m mÕn, gi÷ yªn biªn t¸i tõ xa (6)

 

 

 

     Kh¾c ghi c«ng lao, cç träng ph¸o thiªng liªng nµy,

 

 

 

     TruyÒn v¹n øc n¨m mét lßng t«n quý".

 

 

 

     Sau cç träng ph¸o Vua ThiÖu TrÞ ban tÆng, th¸ng 6 n¨m 1849 ®êi Vua Tù §øc n¨m thø 2 cho kh¾c bia ®Æt ë Vâ MiÕu (HuÕ) ghi c«ng ë hµng thø 3 trong s¸u quan ®¹i thÇn dÑp yªn TrÊn T©y gåm: Vò V¨n Giai, Nguyªn Tri Ph­¬ng, Do·n UÈn, §oµn V¨n S¸ch, NguyÔn Hoµng, T«n ThÊt NghÞ. Bia ghi c«ng lao thËt chÝnh ®¸ng. Vua dô r»ng: "Dùng bia lµ cèt ®Ó râ c«ng vâ truyÒn l¹i sau nµy, kh«ng ph¶i chØ ghi c«ng lao khuyªn viÖc nghÜa mµ th«i".

 

 

Theo s¸ch cña Quúnh C­, §ç §øc Hïng: C¸c thêi ®¹i ViÖt Nam do nhµ xuÊt b¶n v¨n hãa-th«ng tin xuÊt b¶n 2009 kÓ r»ng: Vua Tù §øc lµ con thø 2 cña Vua ThiÖu TrÞ, lªn ng«i lóc 19 tuæi. Sinh thêi Tù §øc tuy søc kháe cã h¹n nh­ng lµ ng­êi th«ng minh vµ cã tµi v¨n häc, xem s¸ch ®Õn khuya, lµ ng­êi uyªn b¸c nhÊt thêi ®ã, lµ m«n ®å tÝch cùc cña Khæng häc vµ còng rÊt cã hiÕu víi cha mÑ.

 

Do vËy viÖc dùng bia ghi c«ng lÇn nµy vua Tù §øc còng theo ®øc cña Vua cha, vµ thÊm nhuÇn ý nghÜa s©u xa trong v¨n bia tiÕn sü n¨m MËu TuÊt Hång §øc thø 9 (1478) l­u ë V¨n MiÕu Quèc Tö Gi¸m, Hµ Néi. (7)

 

V¨n bia tiÕn sü n¨m 1478 ghi r»ng:

 

 

KÓ tõ n¨m Nh©m TuÊt §¹i b¸i ®Õn nay ®· cã 10 khoa thi cung cÊp nguån nh©n tµi h÷u dông ®· nhiÒu. Nhê ®ã cã lËp bia ®¸ còng chØ cèt ®Ó ®êi sau thÊy mét thêi h­ng thÞnh. Ph¶i ch¨ng lËp bia ®¸ nh­ thÕ chØ lµ ®Ó ®Êy, lµm xong ch¼ng cã g× ®Ó lµm n÷a.

 

 

 

   Nay triÒu ®×nh lËp bia ®¸ cã dông ý s©u xa, nh»m sö dông ngay trong cuéc sèng thùc, më cöa mµ hÕt lßng t×m kiÕm thÇn trung tö hiÕu. §ã lµ nh÷ng ng­êi lóc b×nh th­êng d¸m nãi th¼ng nãi thËt can ng¨n nh÷ng sai tr¸i, khiÕn ®Êt n­íc vua quan ®­îc t«n träng, d©n ®­îc cËy nhê; khi l©m sù, tÊt c¶ v× n­íc quªn nhµ, gÆp hiÓm nguy d¸m quªn c¶ tÝnh m¹ng khiÕn ng­êi ®êi nªu danh mµ truyÒn tông: ¤ng nµy trung, «ng nµy th¼ng, «ng nµy hiÕn d©ng ®iÒu thiÖn, bµi xÝch gian tµ ©m thÇm v× lîi Ých Tæ quèc, hÕt lßng v× n­íc v× d©n, ch¼ng phô viÖc thi cö. Nh­ thÕ th× bia ®¸ ®Ó cµng l©u cµng kh«ng mßn vËy.

 

 

 

   L¹i vÝ nh­ ai m­în mét khoa thi ®Ó m­u danh lîi, gi¶ thö cã ®ç ®¹t lµm quan còng chØ ®Ó t×m kiÕm lèi ®i t¾t ®Õn c¸i ®Ønh vßng trßn phó quý vinh hoa, ch¼ng ®o¸i hoµi lîi Ých n­íc nhµ. TÊt c¶ ng­êi ®êi v¹ch mÆt chØ tªn: ¤ng nµy gian nÞnh, tham nhòng chØ cèt bÐo m×nh ch¼ng kÓ gÇy ng­êi, ¤ng nµy h·m ng­êi tèt, ®ång ®¶ng víi gian tµ. ThËt lµ ®¹i nhôc cho khoa cö. Nh­ thÕ th× bia ®¸ ®Ó cµng l©u cµng bªu xÊu vËy.

 

 

 

Sù l©u bÒn cña bia ®¸ ë c¸i ý tø s©u xa cña nã. Ch¼ng ph¶i lµ m·i m·i ®êi sau vÉn cßn häc ®­îc cho m×nh nh÷ng cao quý hay sao"

 

 

 

                                                                           Ng­êi dÞch: NguyÔn §«n Phô

 

 

(KiÓm cung ®¹i phu Hµn l©m viÖn thÞ th­    kiªm Tó l©m côc T­ huÊn s¾c so¹n).

 

Th¸ng 1 n¨m 1858: Vua Tù §øc n¨m thø 11 chuÈn cho nh÷ng bÒ t«i cò ®­îc bÇy bµi vÞ ë ®Òn HiÒn L­¬ng, tÊt c¶ 39 ng­êi. Bµi vÞ cña Do·n UÈn ®­îc vua ban nh­ sau: “Binh bé th­îng th­, tæng ®èc An Hµ m­u l­îc t­íng, Thôy v¨n uý Do·n UÈn”, ®­îc ®Æt ë hµng thø 6 bªn t¶ ®Òn.

 

Vua dô:

 

"§Æt ra ®Òn HiÒn l­¬ng lµ ®Ó nªu khen ng­êi hiÒn tµi, biÓu d­¬ng ng­êi cã c«ng lao, trong chç b¸o ®Òn cßn cã ngô ý gi¸o hãa ë ®Êy".                       

 

 

    

 

 

    

 

 

 

Chó gi¶i bµi minh cña Vua ThiÖu TrÞ

 

 

     (1). ý nãi thêi c¬ xuÊt qu©n ®Ó ®¸nh th¾ng ®· tíi.

 

     (2). Lµ chñ tr­¬ng ®¸nh ®Þch c¶ b»ng chÝnh trÞ tuyªn truyÒn g©y lßng c¨m thï giÆc, gi¸c ngé nh©n d©n vµ binh sü quyÕt t©m ®¸nh th¾ng.

 

     (3). Vua khen Do·n UÈn lµ ng­êi t«n thê ®¹o ®øc, lµ ng­êi ®­îc gi¸o dôc cã häc hµnh, ®ã lµ nguån gèc ®Ó trë thµnh ng­êi cã m­u l­îc.

 

 

     (4). Khi xuÊt qu©n ®¸nh giÆc, Do·n UÈn cã thØnh thÞ nhµ vua cho ý kiÕn chØ ®¹o, Vua ®· cho Do·n UÈn ®­îc tïy nghi mµ ®¸nh (nhÊt lé b×nh - chØ cã mét con ®­êng lµ b×nh giÆc). Vµ vua dô r»ng: "NÕu kh«ng ph¶i lµ Khanh, h¸ cã thÓ giao phã viÖc nµy; nªn v× TrÉm tr«ng mong ngµy ®ªm mµ hÕt lßng".

 

 

(5,6). §ã lµ bªnh vùc nh©n d©n, ch¨m lo søc d©n bëi søc d©n lµ søc trêi gi¸ng xuèng ®Çu qu©n giÆc, d©n cßn lµ lùc l­îng gi÷ yªn biªn c­¬ng Tæ quèc.

 

(7). Bia tiÕn sÜ 1478 cã tªn Do·n Hoµng TuÊn (lµ Th­îng th­îng tæ cña Do·n UÈn) ®ç ®Ö tam gi¸p ®ång tiÕn sÜ, lµm quan ®Õn chøc th­îng th­.


 

 

Ba bµi th¬ cña Vua ThiÖu trÞ

 

 

 

tÆng t­íng qu©n Do·n UÈn

 

 

 sau lÇn ®¹i th¾ng cuèi cïng gi¶i phãng TrÊn t©y.

 

                                                                                 DÞch gi¶: Do·n MËu C«n

 

 

Bµi 1:

 

 

 

         " §iÒu trÉm dÆn dß ®· mÊy n¨m,

 

 

 

         Thµnh c«ng nay thÊy râ rµnh rµnh.

 

 

 

         Tr­íc do ®¸nh m¹nh ba lÇn th¾ng,

 

 

 

         Nay buéc quy hµng mét trËn thµnh.

 

 

 

         Mao viÖt chØ huy biªn giíi v÷ng,

 

 

 

         Thµnh tr× g×n gi÷ n­íc non b×nh.

 

 

 

         Rót qu©n trong lóc vui toµn th¾ng,

 

 

 

         H¹ bót phª khen khã hÕt t×nh".

 

 

 

Bµi 2:

 

 

 

         "NghÜ khanh gian khæ ®· bao n¨m,

 

 

 

         Lßng trÉm b©ng khu©ng thÊy ch¼ng ®µnh.

 

 

 

         Võa vç vÒ qu©n, võa th¾ng L¹p,

 

 

 

         Lu«n ch¨m lo lÝnh l¹i yªn d©n.

 

 

 

         V¨n ch­¬ng ghi hÕt sao thµnh tÝch,

 

 

 

         C«ng tr¹ng nªu lªn khã béi phÇn.

 

 

 

         §õng ®Ó ©n t×nh tiªu tan mÊt,

 

 

 

         Mong sao ®Ó tÊt tÊm lßng thµnh".

 

 

 

Bµi 3:

 

 

 

         "DÊy qu©n, th¾ng trËn ®· nhiÒu n¨m,

 

 

 

         ChÐn ngäc, b¸o vµng ý tù nhiªn.

 

 

 

         Ch©u b¸u s¸ng ngêi vµ cøng r¾n,

 

 

 

         Vâ v¨n nhuÇn nhuyÔn l¹i kiªm toµn.

 

 

 

         Nh©n tµi th­êng gióp ®êi thÞnh trÞ,

 

 

 

         T­íng giái mong t×nh nghÜa chøa chan,

 

 

 

         ViÖc tèt trong ®êi Vua ThÞnh trÞ,

 

 

 

         Tõ n¬i biªn ¶i kh¶i hoµn vang".

 

 

§­îc Vua ThiÖu trÞ cho phÐp häa l¹i, Do·n UÈn ®· kÝnh cÈn phóc ®¸p b»ng ba bµi th¬ nh­ sau:

 

                                                                                       DÞch gi¶: Do·n MËu C«n

 

 

Bµi 1:    

 

 

 

         "NhiÖm vô vua trao ®· mÊy n¨m,

 

 

 

         M­u m« ®øc tèt tÊt nhiªn thµnh.

 

 

 

         Ph­¬ng xa v¨n ®øc ®Òu s©u ®Ëm,

 

 

 

         Réng kh¾p vâ c«ng ®· râ rµnh.

 

 

 

         Mõng thÊy nh©n d©n nay æn ®Þnh,

 

 

 

         Vui xong chinh chiÕn ®­îc yªn b×nh.

 

 

 

         Mu«n n¨m phóc lín mõng Thiªn tö,

 

 

 

         §¹i Nh· thêi Chu kÝnh ®Ö tr×nh".

 

 

 

Bµi 2:

 

 

 

         "Nhê ®øc nhµ vua dÑp giÆc tan,

 

 

 

         Nh©n d©n Song L¹p ®­îc b×nh an.

 

 

 

         D¹n dÇy s­¬ng giã lu«n yªn æn,

 

 

 

         Tuæi thä xu©n ®µi ®­îc vÑn toµn.

 

 

 

         Ngoan cè qu©n thï ®Òu khuÊt phôc,

 

 

 

         V¹n dÆm d©n chóng nhÈy h©n hoan.

 

 

 

         §øc ¬n ban xuèng do thiªn tö,

 

 

 

         ThÇn d¸m mong ®©u ®­îc ngîi khen!"!

 

 

 

Bµi 3:

 

 

 

         "§éi ¬n tri ngé ®· nhiÒu n¨m,

 

 

 

         PhËn sù lµm t«i s½n hiÕn th©n.

 

 

 

         Nhê ®øc ¬n trêi ba bËn th­ëng,

 

 

 

         Do mang ®øc c¶ v¹n lÇn an.

 

 

 

         §øc v¨n thÊm kh¾p dï xa v¾ng,

 

 

 

         TiÓu t­íng tµi sao gi÷ v÷ng vµng!

 

 

 

         Bµi tông X­¬ng Lª mau b¾t ch­íc, (1)

 

 

 

         Kh«ng tµi, h¹ bót ch¼ng thµnh v¨n".

 

 

T­íng Do·n UÈn phôc vô trän 7 n¨m cÇm quyÒn cña Vua ThiÖu TrÞ. Mét ng­êi lµ qu©n v­¬ng - Thiªn tö, mét ng­êi lµ bÒ t«i. Song qua 6 bµi th¬ trªn ®©y, ta thÊy gi÷a vua vµ bÒ t«i  cã sù ®ång ®iÖu vÒ t©m hån bëi 2 ng­êi cïng t«n thê ®¹o ®øc, cïng yªu n­íc, th­¬ng d©n; c¶ 2 ®Òu cã chung niÒm vui vµ nçi suy t­ vÒ thÕ sù, ®Òu cã t©m hån thi sü vµ hîp nhau nh­ nh÷ng ng­êi tri kû tri ©m, cø nh­ lµ trêi xÕp ®Æt vËy.

 

Vua ban cho ¤ng nhiÒu chøc t­íc vµ phÇn th­ëng cao quý cã ý nghÜa s©u xa, vua cëi c¶ ¸o cña m×nh cho bÒ t«i mÆc, göi c¶ thuèc bæ nh©n s©m tíi cho bÒ t«i ë biªn c­¬ng song vÉn cßn c¶m thÊy ch­a ®ñ víi c¸i t×nh cña m×nh víi Do·n UÈn, ch­a xøng víi gian lao cña bÒ t«i n¬i biªn ¶i. Hãa ra c¸i t×nh cao h¬n nhiÒu c«ng danh vµ tiÒn b¹c. Vua còng hµm ¬n nh÷ng nh©n tµi nh­ Do·n UÈn ®· gióp ®êi vµ sù nghiÖp cña vua thÞnh trÞ, mong t­íng giái nh­ Do·n UÈn cÇn gi÷ t×nh nghÜa chøa chan víi n­íc, víi d©n, vµ víi c¶ qu©n v­¬ng. ViÖc th¨ng chøc vµ ban th­ëng nhiÒu lÇn cho Do·n UÈn, Vua cho ®ã lµ lÏ tù nhiªn ®èi víi ng­êi cã ®øc, cã tµi, cã nhiÒu chiÕn c«ng, kh«ng m¶y may v× t×nh c¶m riªng t­ mµ ­u ¸i h¬n ng­êi.

 

 

Cßn ®èi Do·n UÈn cho r»ng: ¤ng ®­îc vua nhiÒu lÇn ®Ò b¹t khen th­ëng, c¶ lµm th¬ riªng tÆng cho m×nh còng lµ lÏ tù nhiªn, bëi m×nh hoµn toµn xøng ®¸ng ®­îc nhËn, ®ã lµ sù c«ng b»ng vµ tháa ®¸ng ë ®êi. ¤ng cho r»ng ®øc tèt th× m­u thµnh; ch¨m lo ®Õn d©n, ®¸p øng ®­îc lîi Ých chÝnh ®¸ng cña d©n khi d©n cã lßng tin th× t¹o nªn søc m¹nh, søc m¹nh cña d©n còng nh­ søc m¹nh cña trêi. Tµi ®øc cña m×nh chØ lµ mét phÇn, mµ chÝnh lµ nhê ¬n trêi, ¬n ®øc vua më lèi, dÑp ®­îc giÆc tan, d©n ®­îc yªn b×nh, suèt ®êi «ng lµm viÖc lµ v× d©n v× n­íc,  kh«ng v× ham muèn chøc danh hoÆc chê ban th­ëng. Trong tËp håi ký «ng viÕt ®Ó l¹i cho con ch¸u r»ng: "C¶ cuéc ®êi lµm quan phôc vô triÒu ®×nh, vÊt v¶ giao lao, chÕt sèng tÊc gang, th©n nh­ x¸c ve may mµ kh«ng chÕt, mµ ta ch­a hÒ tÝnh ®Õn mét tÊc c«ng lao".

 

 

6 bµi th¬ trªn ®©y lµ nh÷ng bµi th¬ hay, rÊt dung dÞ, ch©n thµnh, c¶m ®éng vµ còng thËt hiÕm hoi trong lÞch sö thi ca.

 

 

     Chó gi¶i:

 

 

     (1) X­¬ng Lª lµ tªn hiÖu cña Hµn Dò, mét nhµ nho, nhµ th¬ vµ lµ mét ®¹i thÇn ®êi §­êng (Trung Hoa).

 

 

 

 

 

 

Tªn cña t­íng qu©n Mang ý chÝ vµ kú väng

 

 

 

 

 

 

Ng­êi ViÖt x­a, nhÊt lµ nh÷ng ng­êi cã häc vÞ, cã chøc t­íc, bªn c¹nh tªn chÝnh th­êng hay ®Æt tªn hiÖu, tªn tù

 

Håi ký ¤ng viÕt n¨m Nh©m DÇn 1842 kÓ r»ng:

 

 

Lóc nhá t«i ®­îc cha t«i - Tiªn kh¶o phong c«ng Do·n §×nh Dông ®Æt tªn cho lµ ¤n (cã bé V­¬ng). §Õn khi thÊy t«i gÇn tr­ëng thµnh, cha t«i sai c¶i lµ ¤n (cã bé chÊm thñy). Cha d¹y r»ng: Ng­êi san ®Þnh Kinh thi (Khæng Tö) nãi ¤n lµ «n hßa, ®ã lµ cung kÝnh c¸i nÒn mãng lµ ®øc. Tæ tiªn nhµ ta tõ d©n mµ ra, hiÓu ¤n lµ h©m nãng, nghÜa lµ sím chiÒu cung kÝnh, ch¨m chØ lµm viÖc. Con lu«n nhí c¸i tªn cña m×nh ®Ó g¾ng häc «ng cha, tiÕn theo con ®­êng cña ®øc cÇn cï, chØ cã c¸i ®øc nµy míi Êm th©n. Gèc cña ch÷ h©m nãng lµ NhuËn phñ, nghÜa lµ míi Êm - ®ã lµ tªn tù cña con.

 

 

 

T«i v©ng lêi vµ ghi t¹c lêi d¹y b¶o cña cha, tù ®Æt hiÖu lµ NguyÖt Giang.

 

 

 

ThÊy m×nh lµ kÎ ®øc ®é cßn kÐm, míi lµm quan b­íc vµo triÒu ®· ph¶i phông mÖnh Th¸nh tæ nh©n hoµng ®Õ (Minh MÖnh) ngù bót ban cho c¸i tªn lµ UÈn. T«i thÊy vinh dù khi ®­îc vua ban cho c¸i tªn, song vÉn ghi t¹c lêi d¹y b¶o cña cha ch¼ng d¸m bu«ng láng m×nh. Mang tªn UÈn mµ lÊy tªn ch÷ lµ ¤n phñ (lµ «n míi), hiÖu lµ TÜnh Trai.

 

 

 

LÊy hiÖu TÜnh Trai, bëi t«i nghÜ r»ng quyÕt ®Þnh lµ ph¶i häc ®Ó vÒ sau míi trÇm tÜnh ®­îc. T«i th­êng h©m mé c©u cña Khæng Minh: H·y lµm con thuyÒn yªn lÆng, ®îi n­íc lªn míi nhæ sµo lÊy lµm t©m nguyÖn mong ®Õn ngµy gÆp n­íc nhæ sµo vËy.

 

 

T«i l¹i cã biÖt hiÖu X­¬ng Ph¸i, Êy lµ khi t«i ch©n tr¾ng b­íc vµo TriÒu, bé L¹i do cæ lÖ lÊy t­íc hiÖu ®Ó liÒn víi quan hµm. C¸o s¾c vÒ sù nhËn chøc cña t«i do t«i ch­a cã t­íc hiÖu, hä bÌn nghÜ c¸ch lÊy ra 3 ch÷ X­¬ng Ph¸i Tö thay t­íc hiÖu ®Ó liÒn víi quan hµm cña t«i, nghÜa lµ t«i chØ lµ anh häc trß qu¸n thuéc phñ KiÕn X­¬ng. ThÊy còng lµ hay, t«i lÊy lu«n hai ch÷ X­¬ng Ph¸i lµm biÖt hiÖu vËy”.

 

Cßn mét tªn hiÖu n÷a lµ Tuy TÜnh Tö do vua ThiÖu TrÞ ban n¨m 1847, ®­îc «ng ®Æt cho tËp håi ký: “Tuy TÜnh Tö t¹p ng«n”.

 

Trªn ®©y lµ nh÷ng lêi «ng ghi trong håi ký. Ph¶i nghiªn cøu kü c¶ th¬, håi ký, c¶ gia ph¶ chi hä mµ «ng tù tay biªn so¹n míi cã thÓ hiÓu ®Çy ®ñ h¬n vÒ t­ t­ëng, ý chÝ vµ kú väng tõ nh÷ng c¸i tªn Êy cña con ng­êi Do·n UÈn-T­íng qu©n-danh thÇn triÒu NguyÔn.

 

C¸i tªn NguyÖt Giang chím në trong «ng vµo ®ªm 28/8/1815 khi «ng trßn 20 tuæi. Ngåi mét m×nh th­¬ng nhí cha (mÊt 1814), nghÜ c¶nh mÑ gãa con c«i, ®êi sèng bÇn hµn, cÊy cµy kh«ng biÕt, häc hµnh cßn ®ang dang dë «ng viÕt bµi th¬ víi tùa ®Ò: “B¸t nguyÖt, thËp nhÞ b¸t nhËt d¹ t¹ c¶m hoµi” (NghÜa lµ ®ªm 28/8 ngåi th­¬ng nhí cha). Bµi th¬ dßng cuèi cïng cã c©u: “T«i võa trang tông hån cha, l¹i thÊy tai ®· nghe tiÕng cha väng vÒ”. M¬ mµng «ng thÊy cha väng vÒ b¶o r»ng: Cuéc ®êi ta th­êng ph¶i gÆp nh÷ng “dßng s«ng” ng¨n trë, con ph¶i tù b¾c lÊy “c©y cÇu” mµ ®i. NguyÖt lµ tr¨ng, Giang lµ dßng s«ng - dßng s«ng cuéc ®êi, c¸i tªn NguyÖt Giang võa chím në ®· h×nh thµnh. Tõ ®Êy «ng nu«i mét ý chÝ quyÕt t©m häc hµnh ®Ó cã c¸i vèn liÕng vÒ tri thøc, gi÷ g×n c¸i ®øc cña cha «ng ®i vµo cuéc ®êi. Sau nµy b­íc vµo chèn quan tr­êng, vinh hoa phó quý ch¼ng thÊy ®©u mµ cuéc sèng vÉn c¬ hµn. C¬ hµn «ng kh«ng ng¹i, nh­ng buån v× muèn lµm viÖc tèt, muèn lµm mét ng­êi tèt ®©u cã dÔ dµng. Song NguyÖt Giang nh¾c nhë «ng r»ng: Dßng s«ng ®­îc ¸nh tr¨ng soi däi lµ dßng s«ng s¸ng ®Ñp, rùc rì, con h·y quyÕt sèng ®Ñp, rùc rì nh­ thÕ. H·y b¾t ch­íc dßng s«ng ngµy ®ªm miÖt mµi tu«n ch¶y mang phï sa vun ®¾p cho ®êi mµ ®©u s«ng cã ®ßi hái g×?

 

C¸i tªn Do·n UÈn vua Minh MÖnh ban cho «ng n¨m 1832. §ã lµ sù kÐn chän cña vua sau 3 n¨m thö viÖc tõ Thô hµn L©m viÖn cho bé LÔ, chuyÓn lµm hµn L©m viÖn cho bé h×nh, th¨ng quyÒn Ti chñ bé Hé, sung chÊm thi tó tµi ë Quèc Tö Gi¸m, cho thùc thô Chñ sù bé Hé, sung phóc kh¶o tr­êng thi NghÖ An, sung phóc kh¶o vít tr­êng thi B¾c Thµnh, th¨ng quyÒn Viªn ngo¹i lang bé Hé. Sau khi ®Æt tªn cho Do·n UÈn, vua sung Do·n UÈn vµo héi ®ång chÊm thi phóc kh¶o tiÕn sü khoa Nh©m Th×n (8/1832) vµ th¨ng Thô Lang trung bé Hé.

 

Theo dÞch gi¶ Do·n Thµnh H­¬ng: Ch÷ UÈn lµ ch÷ ¤n, tªn cò cña «ng do cha ®Æt tõ thña thiÕu thêi, vua c¶i bé chÊm thñy cña ch÷ ¤n ra bé MÞch, thªm bé Th¶o thµnh ch÷ UÈn. Tr­íc hÕt nhµ vua uyªn th©m Nho - PhËt - L·o nµy dùa vµo tø trô - tÝnh vò trô vÒ ngµy, giê, th¸ng n¨m sinh, sau dùa vµo thùc häc, thùc lµm ®Ó kÐn ng­êi, kh«ng cËu nÖ tiÕn cö, b»ng cÊp danh ®¹t.

 

Tø trô con ng­êi nµy lµ sinh ngµy Gi¸p Tý, giê §inh M·o, th¸ng MËu Tý, n¨m Êt M·o, mét tø trô d­êng nh­ thiªn bÈm mét con ng­êi cã tµi v¨n vâ mµ l¹nh nh¹t tr­íc tiÒn tµi, vËt chÊt.

 

C¶ vua vµ Do·n UÈn ®Òu lµ ng­êi Nho häc nªn hiÓu s©u s¾c ý nghÜa s©u xa cña ch÷ UÈn. Theo Nho, UÈn nghÜa lµ tÝch gãp, chøa trÝ tuÖ tinh thÇn s©u xa cã thÓ lµm nªn nh÷ng ®iÒu kh¸c th­êng. Nh÷ng ®iÒu kh¸c th­êng nh­ng l¹i gièng nh­ ®ång cá xanh t­¬i cã thÓ bïng ch¸y lóc nµo.

 

Ch÷ UÈn theo ®¹o PhËt cã 5 mÆt (ngò uÈn), 5 thø Êy gép l¹i che lÊp c¶ c¸i ch©n tÝnh con ng­êi. Muèn gi÷ ch©n tÝnh, con ng­êi ph¶i th¾ng ngò uÈn, muèn th¾ng ngò uÈn ph¶i th¾ng “v« minh”, tøc lµ ph¶i th¾ng ngu dèt, tèi t¨m cña ®Çu ãc u mª tr­íc c¸i lîi tr­íc m¾t. Theo ®¹o PhËt ngò uÈn lµ: Thô, S¾c, T­ëng, Hµnh, Thøc.

 

Thô lµ h­ëng thô. Thô UÈn lµ tù cho m×nh cã quyÒn dïng vµ chiÕm lÊy; cã quyÒn h­ëng c¸c mãn ngon, l¹; cã quyÒn ®­îc sung s­íng, xa hoa, tèt ®Ñp, giµu sang phó quý, mÆc ng­êi nghÌo khæ.

 

S¾c UÈn lµ hiÕu s¾c, thÝch g¸i ®Ñp, thÝch h×nh thøc, khoe khoang c¸i vÎ bÒ ngoµi, giËn d÷ ra mÆt.

 

Hµnh UÈn lµ sèng bu«ng xu«i, bu«ng xu«i mäi c¸i tèt xÊu cña ®¹o lý, cña lÏ tù nhiªn, chØ cèt c¸i bông m­u thùc, m­u danh.

 

T­ëng UÈn lµ lÊy c¸i bông m×nh mµ t­ëng ra sù thËt, cho m×nh lµ hay, lµ ®óng, lÊy ®ã ¸p ®Æt vµo ng­êi, vµo cuéc sèng.

 

Thøc UÈn lµ kh«ng cÇn ph©n biÖt c¸i ph¶i, c¸i tr¸i, c¸i ¸c, c¸i thiÖn, c¸i tr­íc m¾t, c¸i l©u dµi.

 

 

C¸i tªn X­¬ng Ph¸i do c¸c quan lín ë bé L¹i ®Æt cho, «ng còng thÊy hay v× ch÷ X­¬ng nh¾c nhë «ng ph¶i phÊn ®Êu ®Ó lµm vÎ vang r¹ng rì cho quª h­¬ng KiÕn X­¬ng-Th¸i B×nh yªu dÊu cña «ng. Cßn ch÷ Ph¸i, b­íc ®Çu lµm quan «ng x¸c ®Þnh lµ häc viÖc chØ lµm theo lêi chØ b¶o cña trªn. Trong qu¸ tr×nh lµm quan tõ anh häc viÖc, dÇn dÇn ®· më cho «ng nh×n thÊy c¸i viÔn ®¹o- lµ c¸i réng lín, chiÕn l­îc h¬n ë tÇm ®Êt n­íc; thÊy râ h¬n tr¸ch nhiÖm cña «ng ®èi víi tæ tiªn vµ dßng téc hä Do·n ViÖt Nam. ¤ng muèn m×nh mang mét tr­êng ph¸i riªng, kh«ng thÓ theo Chiªu thèng hoµng ®Õ tèn quèc t¹i Thanh (1788), dùa vµo n­íc ngoµi hoÆc lµm tay sai cho n­íc ngoµi lµm cÇu trÞ n­íc. ¤ng viÕt r»ng: C¬ ®å lín cña hä NguyÔn ®­îc ®Õn ®©u «ng ch¼ng hÒ quan t©m; sù ®iÒu hµnh triÒu chÝnh cña c¸c vua NguyÔn «ng còng ch­a h¼n ®ång t×nh". C¸i mµ «ng theo ®uæi suèt ®êi lµ hßa b×nh, chñ quyÒn quèc gia ®éc lËp d©n téc, trung qu©n ¸i quèc, an d©n, lÊy ®øc, trÝ ®Ó trÞ v× thiªn h¹.

 

 

¤ng cßn kú väng hä Do·n ë Song L·ng quª h­¬ng «ng ph¶i nguyÖn lµm mét c©y cÇu thu téc, truyÒn t¶i nh÷ng lêi d¹y quý b¸u cïng truyÒn thèng tèt ®Ñp cña tæ tiªn ®èi víi c¸c thÕ hÖ con ch¸u cña toµn dßng téc hä Do·n ViÖt Nam.

 

C¶ cuéc ®êi t­íng qu©n cã ®Õn 9 c¸i tªn, ®ã lµ ®iÒu ®Æc biÖt vµ hiÕm l¹. Nh÷ng c¸i tªn vua ban, bËc sinh thµnh ®Æt cho lµ mang niÒm kú väng ë «ng. Cßn c¸c tªn kh¸c do «ng ®Æt kh«ng cã g× l¹ kú, bëi «ng lµ con ng­êi cã tÇm cao trÝ tuÖ, cã nghÞ lùc phi th­êng, tinh thÇn bÒn gan quyÕt chÝ thùc hiÖn nh÷ng kú väng cña vua cha.

 

Sù thùc lµ, «ng ®· thùc hiÖn ®­îc nh÷ng kú väng Êy mét c¸ch vÎ vang, ®Ó l¹i nhiÒu tiÕng th¬m, tiÕng tèt cho ®êi.

 

 

 

 

 

 

Kh«i phôc VÜnh Long thµnh

 

 

 

 

 

 

ChÕ ®é phong kiÕn ®­îc ghi nhËn nh­ lµ b­íc tiÕn bé quan träng trong lÞch sö x· héi loµi ng­êi. Tuy vËy, vÒ b¶n chÊt vÉn lµ chÕ ®é ng­êi bãc lét ng­êi cña c¸c tËp ®oµn thèng trÞ víi ®¹i ®a sè nh©n d©n. HÖ lôy cña sù bãc lét Êy lµ liªn tôc x¶y ra c¸c cuéc thanh trõng lÉn nhau ®Ó tranh giµnh quyÒn lùc; b¾t d©n ph¶i s­u cao, thuÕ nÆng, phu phen t¹p dÞch nhiÒu, d©n t×nh ®ãi khæ; bé m¸y cai trÞ võa tham nhòng, võa ®éc tµi, võa b¶o thñ tr× trÖ lµ nh÷ng nguyªn nh©n chñ yÕu dÉn tíi nhiÒu cuéc b¹o lo¹n, khëi nghÜa cña ®ñ lo¹i ®èi t­îng nh»m chèng hoÆc lËt ®é chÝnh quyÒn.

 

ChÕ ®é phong kiÕn ViÖt Nam thêi triÒu NguyÔn (1802-1883) lµ thêi kú ®éc lËp thèng nhÊt tõ L¹ng S¬n ®Õn Hµ Tiªn. T­ëng r»ng lµ thêi kú vµng son thÞnh trÞ nªn vua Minh MÖnh (1820-1840) ®· kú väng triÒu NguyÔn duy tr× thèng trÞ ®Êt n­íc tíi 500 n¨m, ®· lµm th¬ ®Æt tªn cho c¸c hËu duÖ cña m×nh tíi 20 ®êi. Song kh«ng ph¶i vËy, chØ trÞ v× ®­îc 81 n¨m, c¸c triÒu ®¹i NguyÔn sau ®ã thùc chÊt mÊt quyÒn ®éc lËp vµo tay ng­êi Ph¸p.

 

Trong 81 n¨m ®éc lËp, 4 vÞ vua triÒu NguyÔn lµ Gia Long, Minh MÖnh, ThiÖu TrÞ, Tù §øc ®· cã kh«ng Ýt chñ tr­¬ng, chÝnh s¸ch cai trÞ tiÕn bé trong viÖc më mang bê câi, c¶i c¸ch hµnh chÝnh, c¶i c¸ch thi cö, t¨ng c­êng tiÒm lùc qu©n sù song kh«ng thÓ nµo gi¶i quyÕt ®­îc m©u thuÉn vèn cã cña chÕ ®é phong kiÕn s¾p ®Õn ngµy lôi tµn; trong qu¸ tr×nh trÞ n­íc còng cã nhiÒu sai lÇm, khiÕm khuyÕt chËp chên vÒ chÝnh s¸ch cïng hµnh vi øng xö trong c¸c mèi bang giao víi l©n bang, chÝnh s¸ch an d©n, t«n gi¸o, d©n téc vµ chÝnh s¸ch c¸n bé. Vua NguyÔn ¸nh vµ Minh MÖnh ®­¬ng thêi ai còng nãi lµ vua minh, vua s¸ng, t«n thê ®¹o ®øc ch¨m lo thê PhËt, dËy d©n nhiÒu ®iÒu l­¬ng thiÖn nh­ng cuèi ®êi l¹i nghe theo bän gian thÇn s¸t h¹i thÇn trung tö hiÕu, nh÷ng ng­êi d¸m nãi th¼ng, nãi thËt t×nh h×nh.

 

C¸i g× ®Õn th× sÏ ®Õn theo lÏ tù nhiªn, suèt tõ n¨m 1831 ®Õn n¨m 1845 lo¹n qu©n næi lªn nhiÒu. ë B¾c kú cã c¸c cuéc næi lo¹n cña Phan B¸ Vµnh, cña cùu thÇn nhµ Lª lµ Lª Duy L­¬ng, cña N«ng V¨n V©n hoÆc cña ng­êi hä Qu¸ch ë Thanh Hãa, Hßa B×nh. ë Trung kú nhÊt lµ ë TrÞ Thiªn, NghÖ An, Hµ TÜnh, B×nh §Þnh, qu©n Ai Lao (Lµo) kÕt hîp víi lùc l­îng ph¶n lo¹n trong n­íc g©y rèi lo¹n ë nhiÒu n¬i; chÝnh s¸ch kú thÞ víi c«ng gi¸o cña triÒu ®×nh nhiÒu lÇn lµm ng­êi Ph¸p bÊt b×nh.

 

T×nh h×nh phøc t¹p h¬n c¶ vÉn lµ Nam kú. Trong bèi c¶nh n­íc Xiªm La (Th¸i Lan) ngµy mét m¹nh lªn, nhµ n­íc MiÕn §iÖn ngµy mét suy yÕu lµm cho Xiªm cã ©m m­u bµnh tr­íng ra c¸c n­íc l©n cËn nh­ Ai Lao, Ch©n L¹p (Campuchia) vµ ViÖt Nam. Xiªm La ®· ®¸nh chiÕm ®­îc m¶nh ®Êt réng lín ë T©y Nam Ai Lao s¸t nhËp vµo Xiªm thµnh vïng §«ng B¾c cña Th¸i Lan hiÖn nay. Ch©n L¹p phÇn lín ®· bÞ Xiªm chiÕm ®ãng, ®Êt ®ai chØ cã mét phÇn nhá chÞu ¶nh h­ëng cña nhµ NguyÔn. V­¬ng triÒu Ch©n L¹p m©u thuÉn chia lµm 2 phe, mét phe theo Xiªm, phe kia yÕu thÕ theo triÒu NguyÔn ViÖt Nam.

 

Do cã nhiÒu nguyªn nh©n s©u xa tõ lÞch sö, chØ tÝnh tõ n¨m 1802 - thêi Gia Long hoµng ®Õ ®Õn ®Çu thêi vua Tù §øc, ë m¶nh ®Êt T©y Nam bé liªn tôc bÊt æn do tranh chÊp ®Êt ®ai, l·nh thæ kÐo dµi hµng chôc n¨m gi÷a mét bªn lµ triÒu NguyÔn quyÕt gi÷ chñ quyÒn ®Êt n­íc, mét bªn lµ Ch©n-L¹p, cã lóc lµ Xiªm vµ L¹p. C¸c cuéc tranh dµnh Êy ch­a h¼n lµ nh÷ng cuéc chiÕn tranh gäi lµ x©m l­îc, nh­ng trung b×nh hµng n¨m cã tíi vµi tr¨m cuéc, cã cuéc quy m« lín, qu©n lÝnh c¸c bªn tham chiÕn cã tíi cÊp v¹n. Bªn c¹nh t×nh h×nh Êy, trong néi bé T©y Nam bé th­êng xÈy ra c¸c cuéc b¹o lo¹n chèng chÝnh quyÒn, c¸c cuéc c­íp ph¸ giÕt chãc cña c¸c bÌ ®¶ng, c¸c cuéc ®ông ®é t«n gi¸o vµ s¾c téc, kÓ c¶ n¹n s­u cao, thuÕ nÆng, phu phen t¹p dÞch phôc vô cho chÝnh quyÒn. ChÝnh quyÒn triÒu NguyÔn rÊt lo l¾ng vµ vÊt v¶ chèng ®ì, song sù æn ®Þnh chØ mang tÝnh t¹m thêi. T×nh h×nh trªn dÉn tíi d©n t×nh ngµy cµng khèn khæ, ®­îc Do·n UÈn ph¶n ¶nh trong håi ký cña «ng nh­ sau: “N¨m tr­íc (1832), t«i qua VÜnh Long, cã ®i qua thµnh Gia §Þnh. ThÊy ë ®ã thuyÒn bÌ ®«ng ®óc, nh©n d©n tÊp nËp, c¸ muèi thu ®­îc rÊt nhiÒu, cã thÓ gäi lµ vïng danh th¾ng. Tõ khi sù biÕn Lª V¨n Kh«i d©n c­ ph©n t¸n, chî bóa tiªu ®iÒu, quang c¶nh 10 phÇn chØ cßn l¹i 1, 2”.

 

NhËn thÊy ©m m­u bµnh tr­íng, x©m lÊn n­íc ta cña Xiªm lµ râ rµng. Xiªm ®· cho qu©n ®¸nh chiÕm mét sè ®iÓm thuéc khu vùc biªn giíi thuéc hai tØnh An Giang vµ Hµ Tiªn, lµ chç dùa hç trî cho bän ph¶n lo¹n T©y nam bé. T×nh h×nh phøc t¹p ngoµi biªn, ë phÝa B¾c vµ miÒn Trung n­íc ta cã ¶nh h­ëng ®Õn t×nh h×nh Nam bé. Lîi dông t×nh h×nh Êy, bän ®¶ng nghÞch (tªn gäi cña triÒu ®×nh ngµy Êy) Lª V¨n Kh«i (cßn gäi lµ NguyÔn H÷u Kh«i) cÇm ®Çu, dùa vµo sù liªn kÕt víi Xiªm - L¹p g©y ra b¹o lo¹n réng lín ë c¸c tØnh Nam bé.

 

Lª V¨n Kh«i ng­êi tØnh Yªn B×nh (L¹ng S¬n) ®­¬ng chøc Phã vÖ óy thµnh Gia §Þnh, tr­íc ®©y can vµo vô ¸n v¸n gç ®ãng thuyÒn bÞ c¸ch chøc. Cã tµi liÖu ghi Kh«i lµ em vî N«ng V¨n V©n, lµ con nu«i cña tæng ®èc Gia §Þnh Lª V¨n DuyÖt. Tæng ®èc DuyÖt lµ ng­êi tµi giái, cã c«ng lín víi triÒu ®×nh, nh­ng h×nh nh­ m©u thuÉn víi triÒu ®×nh vÒ xö lý vÊn ®Ò c«ng gi¸o. TriÒu ®×nh cho r»ng, c«ng gi¸o lµ tay sai cña ng­êi Ph¸p cßn Lª V¨n DuyÖt l¹i th©n thiÕt víi c«ng gi¸o nh»m hßa hîp d©n téc. Cuèi n¨m 1832 Lª V¨n DuyÖt chÕt, triÒu ®×nh cö quan ®¹i thÇn lµ B¹ch Xu©n Nguyªn vÒ kiÓm tra t×nh h×nh Gia §Þnh. Cã tµi liÖu ghi r»ng: B¹ch Xu©n Nguyªn nhËn xÐt vÒ Lª V¨n DuyÖt cã ®iÒu qu¸ ®¸ng, bíi mãc vôn vÆt bÞ giíi sü phu Nam bé ph¶n øng. Cã tµi liÖu cho r»ng nh©n c¬ héi Êy Lª V¨n Kh«i lËp bÌ ®¶ng víi Phan B¸ Nh· vµ Th¸i C«ng TriÒu tËp hîp nh÷ng lùc l­îng bÊt m·n trong quan l¹i vµ c¸c ®èi t­îng bÊt m·n kh¸c cña x· héi, ®ªm 17/5/1833 ®¸nh óp thµnh Gia §Þnh, giÕt chÕt B¹ch Xu©n Nguyªn, giÕt tæng ®èc vµ phã tæng ®èc thµnh Gia §Þnh. S¸ng ngµy 18/5/1833 Lª V¨n Kh«i tù x­ng lµ §¹i nguyªn so¸i, lËp Th¸i C«ng TriÒu lµm trung qu©n, Phan B¸ Nh· lµ t¶ qu©n tæ chøc lùc l­îng, liªn kÕt víi qu©n Xiªm-L¹p g©y n¸o lo¹n c¸c tØnh miÒn T©y Nam bé. Qu©n cña Kh«i, Nh·, TriÒu ®i ®Õn ®©u x­ng hïng x­ng b¸ ®Õn ®Êy, th¶ søc c­íp cña giÕt ng­êi. Th¸ng 6/1833 qu©n b¹o lo¹n tÊn c«ng dån dËp §Þnh T­êng, ®e däa VÜnh Long - vÞ trÝ chiÕn l­îc quan träng vÒ qu©n sù, cã quan hÖ sèng cßn víi c¸c tØnh Nam bé, nhÊt lµ An Giang vµ Hµ Tiªn lµ tØnh biªn giíi gÇn víi Ch©n L¹p ®ang bÞ qu©n Xiªm chiÕm ®ãng.

 

     T×nh h×nh b¹o lo¹n ë Nam Bé nãi chung vµ t×nh h×nh VÜnh Long nãi riªng ®· ®Õn møc ®é nghiªm träng ®e däa sù bÒn v÷ng cña chÝnh quyÒn, cuéc sèng cña nh©n d©n, ph¶i dÑp ®­îc b¹o lo¹n ë Nam Bé lµ mÖnh lÖnh cña triÒu ®×nh. Tr­íc ba qu©n vua Minh MÖnh dô r»ng: "Do·n UÈn cã kh¶ n¨ng xö lý nh÷ng viÖc khã kh¨n, gÊp g¸p n¬i biÓn ¶i", quyÕt ®Þnh: "§iÒu Hé bé thÞ lang Do·n UÈn lµm ¸n s¸t VÜnh Long, ngµy 20/3/1833 khëi hµnh tõ kinh ®«". Lµm ¸n s¸t lµ lµm ph¸p luËt, duy tr× ph¸p luËt, kû c­¬ng cña triÒu ®×nh tÊt ph¶i cÇm qu©n dÑp lo¹n. Ngµy «ng khëi hµnh tõ kinh ®« ®i VÜnh Long, «ng viÕt hai bµi th¬:

 

 

Bµi 1:

 

 

 

         “S¸ng tinh m¬ dµn ngùa tr¹m ®· chê ë cöa kinh ®«,

 

 

 

         TiÔn ®oµn qu©n ra trËn chØ cã giã ®«ng ph¬ phÊt tµ ¸o lÝnh (1)

 

 

 

         Tuæi trÎ nh­ th¸ng ®Ñp nhÊt mïa xu©n,

 

 

 

         Nh÷ng tr¸ng niªn nµy b­íc vµo cuéc hµnh qu©n v¹n dÆm.

 

 

 

         T×nh nguyÖn ra ®i víi sø mÖnh më mang lÞch sö cha «ng ®Ó l¹i,

 

 

 

         Hä gÈy ®µn, n©ng chÐn, thÒ ch¼ng phô nói s«ng.

 

 

 

         Tõ bê Nam s«ng H­¬ng chau mµy ngo¶nh l¹i,

 

 

         Ngã lµu Ngò Ph­îng, ®ang vÏ ra nh÷ng ®æi míi mét tÊc ®Õn trêi

 

 

Bµi 2:

 

 

 

         Vî con ta cßn biÕt cïng ta xuÊt qu©n ra khái kinh ®«,

 

 

 

         Trong lóc c¸c «ng lín cao gi¸ ®ang lò l­ît ¸o gÊm mò hoa.

 

 

 

         Ta chØ cÇm mét tr¸ng t©m, tra kiÕm vµo bao lªn ngùa!

 

 

 

         Lµm t­íng ra trËn lµ ®Õn n¬i quen thuéc nh­ vÒ víi v­ên nhµ.

 

 

 

         §êi ®ang s¸ng, hoµi b·o cña ta ®ang nh­ th¸ng ba mïa Xu©n,

 

 

 

         Ta say viÖc n­íc nh­ say hoµi b·o.

 

 

 

         Nh÷ng nghÜ: d©n cã träng phÐp n­íc hay kh«ng lµ ë quan cai trÞ,

 

 

 

         Ch­a lµm ®­îc ®iÒu nµy, ta lÊy g× ®¸p l¹i ¬n vua.

 

 

§©y lµ lÇn ®Çu tiªn mét ng­êi ch­a tõng lµm t­íng ®· ph¶i ra trËn, cã kÎ c­êi mØa mai r»ng: “T«n Ng« ch­a häc mét mÈu mµ ®· d¸m phiªu l­u ®eo kiÕm c­ìi ngùa” (ý nãi ch­a ®­îc häc qu©n sù).

 

§eo g­¬m lªn ngùa, «ng chau mµy nh×n Ngä M«n thÊy nh÷ng «ng lín th¶n nhiªn, ¸o gÊm khai TriÒu, l¹i tr«ng ng­êi vî câng ®øa con trai ®Çu lßng 4 tuæi cña «ng cïng chång xuÊt trËn. ¤ng thÊy m×nh lµ mét “Kh¶ tr­¬ng biÖt tø, ®¸o gia viªn” ý nãi, cuéc ®i nµy chØ nh­ ta lµ ng­êi ®Õn tr­íc v­ên nhµ m×nh th«i. KiÕm th× l¹nh, vî th× ®a t×nh, lÇn nµy «ng vµo VÜnh Long lµ n¬i ®· mét lÇn (1832) «ng ®­îc tiÕp xóc víi con ng­êi, phong tôc tËp qu¸n, xãm lµng, ®ång ruéng kªnh r¹ch vµ dßng s«ng, nªn lßng «ng thÊy th­ th¸i l¹c quan tin t­ëng vµo th¾ng lîi.

 

Håi ký «ng ghi vµo r»ng:

 

 

Ngµy 14/6 n¨m Quý TÞ, sau 3 th¸ng míi ®Õn ®­îc VÜnh Long. Bän giÆc Phan B¸ Nh· tõ §Þnh T­êng ®· tiÕn ®¸nh VÜnh Long. Tæng ®èc VÜnh Long giao chiÕn kÞch liÖt, quan L·nh binh bÞ chÕt ®µnh ph¶i rót lui. Bän giÆc ®em 40 thuyÒn x«ng ra ®¸nh, Do·n UÈn ch­a kÞp xö trÝ g× th× giÆc ®· uy hiÕp m¹nh. Cho qu©n th¨m dß th× biÕt trong thµnh Tæng ®èc vµ Bè ch¸nh ®· lÈn trèn xa råi.

 

 

Tõ giê DËu, c¸c cöa thµnh ®· bÞ giÆc chÆn hÕt. Do·n UÈn míi tíi n¬i nµy ch­a thËt th«ng th¹o vÒ ®Þa h×nh, v¶ l¹i ch­a ®­îc phÐp dïng thuyÒn nªn ch¼ng biÕt xö trÝ ra sao. §µnh cïng cai tæng Lª V¨n LuËn l¸nh dÇn ®i. Suèt th¸ng Êy vÊt v¶ l¾m. Vî èm suèt ngµy ®ªm léi bïn n­íc, con trai trªn l­ng suèt ngµy khãc ®ßi c¬m, kh«ng bÞ chÕt trong s­¬ng giã lµ may.

 

 

Tin VÜnh Long thÊt thñ hoµn toµn truyÒn vÒ tíi kinh thµnh, vua Minh MÖnh h¹ chØ c¸ch chøc ¸n s¸t VÜnh Long vÒ téi ®Ó mÊt thµnh. Tin ®ån vÒ tíi lµng Ngo¹i L·ng: Do·n UÈn ®· ®Çu hµng giÆc. Cßn cã tin xÊu lan ra trong triÒu vµ trong d©n chóng: Do·n UÈn lµ ng­êi cã dßng m¸u Xiªm.

 

 

 

TØnh thµnh thÊt thñ tæng ®èc Lª Phóc B¶o, Bè ch¸nh Ph¹m Phóc ThiÖu bÞ giÆc giÕt, Phóc B¶o bÞ ph¬i x¸c trong thµnh Gia §Þnh råi x¶ ®¹n, Phóc ThiÖu bÞ bªu ®Çu. Lóc Êy Do·n UÈn ë th«n Long Hå ®­îc nghÜa d©n th­¬ng yªu, nuçi d­ìng råi cè g¾ng tuyÓn mé, luyÖn tËp sü dòng, ®Æt ra n¨m c¬ nghÜa dòng qu©n.

 

 

Ngµy 17/7 n¨m Quý TÞ Minh MÖnh thø 14, Do·n UÈn ®­a n¨m c¬ nghÜa dòng cïng 2000 ng­êi bao v©y tØnh thµnh. ChÐm ®¶ng giÆc kho¶ng 60 tªn. Bän giÆc cã l­u thñ lµ Hoµng V¨n Th«ng vµ phã l­u thñ lµ TrÇn Kh¾c Do·n ®Òu bÞ b¾t vµ chÞu ¸n l¨ng tr× (xÎo thÞt), lËp sí d©ng lªn ®Òu ®­îc vua phª chuÈn vµ trao thªm chøc”.

 

LÔ xuÊt qu©n vµo trËn ®¸nh lÊy l¹i thµnh VÜnh Long ®­îc «ng ghi l¹i b»ng bµi th¬ “Håi tØnh thµnh”:

 

 

     “Cöu long giang d¹y sãng, nghe chØ dô cña vua chÊn t¸c tinh thÇn,

 

 

 

     TiÕng trèng Çm vang, thuyÒn qu©n tr¨ng chiÕu räi.

 

 

 

     Nöa ®ªm, chØ lµ nghÜa dòng tô häp chØnh ®èn qu©n c¬,

 

 

 

     Cïng nhau mét chÐn r­îu nh¹t röa d¹ anh hïng.

 

 

 

     May thay, ta vÉn sèng? DÉu cam chÞu téi tr­íc,

 

 

 

     Ruét d¹ trung thùc tr¾ng trong vÉn bÊt tö.

 

 

 

     Ta truyÒn qu©n d©n h·y lÊy lßng ch©n thùc tiÕn lªn!

 

 

     LËp hµng qu©n, lÊy ®Çu giÆc hiÕn cung vua vi hµnh

 

TrËn ®¸nh lÊy l¹i thµnh VÜnh Long mµ «ng m« t¶ trong håi ký ng¾n vËy th«i, ch­a ®Çy ®ñ t­ liÖu ®Ó viÕt thµnh chiÕn lÖ.

 

Xem xÐt lÞch sö lóc Êy, ®©y lµ trËn ®¸nh mµ ®èi t­îng lµ qu©n ®¶ng nghÞch (ph¶n lo¹n trong néi bé ®Êt n­íc). Ph¶i dïng tíi 300 qu©n ®­îc huÊn luyÖn vµ 2000 ng­êi hç trî ®Ó ®¸nh chiÕm thµnh, diÖt tíi 60 tªn, víi thêi Êy lµ mét trËn ®¸nh lín. ChiÕn th¾ng VÜnh Long mang tÇm chiÕn l­îc, cã mÖnh hÖ sèng cßn ®èi víi vïng T©y Nam bé nãi chung, víi An Giang, Hµ Tiªn vµ Gia §Þnh nãi riªng; lµ mét ®ßn r¨n ®euy lùc cña triÒu ®×nh ®èi víi bän ph¶n lo¹n Lª V¨n Kh«i ë T©y Nam bé nãi riªng, víi bän ph¶n lo¹n c¶ n­íc vµ ®èi víi m­u m« x©m l­îc lóc Êy cña n­íc lµng giÒng. §ã lµ ®ßn ®¸nh më ®Çu th¾ng lîi, tiÕp søc cho chiÕn dÞch dÑp lo¹n vµo c¸c n¨m 1833-1835 cña triÒu ®×nh ë c¸c tØnh miÒn T©y Nam bé vµ c¸c miÒn kh¸c cña ®Êt n­íc.

 

Tµi n¨ng m­u l­îc cña t­íng qu©n Do·n UÈn trong chiÕn th¾ng nµy ®· thÓ hiÖn xuÊt s¾c, ®ã lµ:

 

1/. Tr­íc hÕt tõ chç ban ®Çu häa v« ®¬n chÝ, t¹m l¸nh giÆc «ng ®· sím nh×n thÊy lùc l­îng, nhanh chãng tæ chøc ®­îc lùc l­îng. §ã lµ lùc l­îng ë trong d©n vµ qu©n lÝnh ghÐt b¹o lo¹n. D©n nãi víi «ng "Hai Song L·ng" (tªn th©n mËt d©n Nam Bé ®Æt cho «ng) r»ng: "qu©n næi dËy Lª V¨n Kh«i tèt ®Õn ®©u kh«ng biÕt, nh­ng giÕt ng­êi c­íp cña lµm d©n t×nh khæ h¬n tr­íc nhiÒu"; «ng cßn nh×n thÊy lùc l­îng cña m×nh ngay trong hµng ngò qu©n ph¶n lo¹n ®ang ph©n hãa vÒ t­ t­ëng. Do vËy chØ trong vßng mét th¸ng, «ng ®· tËp hîp ®­îc tíi 300 qu©n cã tr×nh ®é binh nghiÖp ë c¸c ®èi t­îng lµ quan, binh lÝnh cò vµ 2000 d©n binh hç trî cho t¸c chiÕn ®¸nh thµnh; huy ®éng ®­îc d©n ñng hé c¶ vÒ tinh thÇn vµ vËt chÊt cïng vò khÝ trang bÞ cho trËn ®¸nh. Võa lµ quan vâ, võa lµ quan v¨n nªn «ng ®Æc biÖt quan t©m tíi c¸c khÝa c¹nh vÒ chÝnh trÞ, tinh thÇn vµ tæ chøc. Lµ quan ®¹i thÇn cïng vî con sèng ngay trong lßng d©n ®­îc d©n che chë. ¤ng lÊy chÝnh nghÜa trong trËn ®¸nh nµy, kÕt hîp víi tè c¸o téi ¸c cña qu©n ph¶n lo¹n ®Ó ®éng viªn nh©n d©n ®ång t×nh ñng hé; «ng cïng uèng chÐn r­îu su«ng víi chiÕn sü ®Ó hßa ®ång vµ ®Ó quyÕt t©m cïng ®¸nh. Khi ®¸nh còng kh«ng quªn tè c¸o giÆc, thÞ uy lùc l­îng cña triÒu ®×nh ®Ó lµm giÆc hoang mang dao ®éng. Nh÷ng viÖc lµm nh­ trªn, ë c¸i thêi Êy ®ã lµ viÖc l¹, ®éc ®¸o kh«ng b×nh th­êng, nh­ vua ThiÖu TrÞ ®· nhËn xÐt: Do·n UÈn cã nhiÒu m­u ch­íc l¹.

 

2/. MÆc dÇu cã sù hiÓu lÇm lµ «ng tr¸nh giÆc ®Ó vua ph¶i c¸ch chøc (nh­ng lÖnh Êy ch­a ®Õn). ¤ng nãi r»ng: Ta ph¶i ®Ì nÐn viÖc Êy trong lßng, chÞu téi víi qu©n v­¬ng quyÕt tæ chøc ®¸nh lÊy l¹i thµnh”. Tr¸nh giÆc khi ®· mÊt thµnh; thÕ cña giÆc ®ang m¹nh ®ã lµ mét quyÕt ®Þnh s¸ng suèt, th«ng minh vµ cßn lµ m­u l­îc. §iÒu Êy ch¼ng kh¸c x­a kia TrÇn Quèc TuÊn ph¶i t¹m thêi thùc hiÖn v­ên kh«ng nhµ trèng, lui qu©n chiÕn l­îc ®Ó sau ®ã ph¶n c«ng ®¸nh b¹i hµng v¹n qu©n Nguyªn M«ng (1258); còng ch¼ng kh¸c g× ®¹i t­íng Vâ Nguyªn Gi¸p quyÕt ®Þnh t¹m kÐo ph¸o ra khái trËn ®Þa §iÖn Biªn Phñ (1954) ®Ó ®¶m b¶o th¾ng lîi v÷ng ch¾c nh­ chØ ®¹o cña Trung ­¬ng vµ Hå chñ tÞch, ®Ó råi lµm nªn “Vµnh hoa ®á, trang sö vµng” ngêi s¸ng bÊt hñ trong lÞch sö chèng ngo¹i x©m cña d©n téc ta.

 

 

ChØ cã nh÷ng con ng­êi cã tÇm cao vÒ nh·n quan vµ nh©n c¸ch lín, v× lîi Ých tèi cao cña tæ quèc vµ nh©n d©n, v× th¾ng lîi th× míi d¸m lµm, d¸m chÞu tr¸ch nhiÖm nh­ vËy tr­íc lÞch sö.

 

 

§iÒu Êy chøng tá «ng am hiÒu c¶ vÒ chÝnh trÞ vµ vÒ qu©n sù, kh«ng ph¶i nh­ lêi chª c­êi cña mét sè quan ®¹i thÇn khi «ng b­íc ®i VÜnh Long ®¸nh giÆc. Mét con ng­êi nho häc, uyªn th©m nh­ «ng hiÓu ®­îc lÏ tù nhiªn, hiÓu ®­îc c¸i hû né ¸i è cña ®êi, kÓ c¶ khi «ng bÞ c¸ch chøc còng kh«ng tá ra buån phiÒn thèi chÝ. ¤ng nãi r»ng: Lµ Nho kh«ng häc vâ ch­a h¼n ®· lµ Nho”. C©u nµy nghÜa rÊt réng cã thÓ hiÓu lµ: CËy m×nh b»ng cÊp nµy, b»ng cÊp nä häc hµnh nhiÒu nh­ng kh«ng hµnh ®éng g× gióp Ých ®­îc cho ®êi th× còng lµ ng­êi ch­a häc vËy. NÕu kh¸ch quan mµ nh×n nhËn th× ë c¸i thêi Êy cña «ng, sü tö muèn thi H­¬ng, thi Héi, thi §×nh ®Òu b¾t buéc ph¶i häc Binh th­ yÕu l­îc.

 

3/. VÒ qu©n sù: Trªn c¬ së ®¸nh gi¸ thµnh VÜnh Long, cã t­êng cao, kÝn cæng, hµo s©u, c«ng sù ch¾c, chung quanh thµnh lÇy léi; giÆc tuy cã ph©n hãa vÒ t­ t­ëng nh­ng vÉn ®ang th¾ng thÕ; qu©n ta huÊn luyÖn còng ch­a ®­îc nhiÒu ¤ng quyÕt ®Þnh c¸ch ®¸nh lµ bao v©y, thÞ uy lùc l­îng, gäi hµng lµm cho ®Þch hoang mang dao ®éng, råi chÊp nho¸ng tÊn c«ng ®Þch. Lîi dông thêi c¬ t­íng giÆc lµ  Th¸i C«ng TriÒu - trung qu©n cña Lª V¨n Kh«i ®Çu hµng triÒu ®×nh, qu©n ph¶n lo¹n hoang mang, «ng nhanh chãng tËp trung lùc l­îng ®Ó ®éng viªn vµ tæ chøc thµnh 5 c¬ dòng qu©n chiÕn ®Êu. §ªm 17/7/1833 «ng tæ chøc bao v©y thµnh, tè c¸o téi ¸c cña giÆc, b¾n sóng vµo thµnh ®Ó thÞ uy lùc l­îng. Nh©n cã tin l­u thñ TrÇn V¨n Th«ng chñ tr× lùc l­îng trong Thµnh hoang mang muèn xin hµng, «ng cho ®ång lo¹t tÊn c«ng, ®¸nh nhanh, diÖt gän.

 

Tin vui b¸o vÒ triÒu ®×nh, thµnh VÜnh Long ®· ®­îc thu håi, vua kh«ng nh÷ng kh«ng kû luËt «ng, l¹i khen “UÈn lµ ng­êi qu©n tö”. Sau ®ã «ng cho qu©n cñng cè thµnh v÷ng ch¾c h¬n ®Ó ®¶m b¶o cho viÖc phßng thñ l©u dµi.

 

Sau trËn lÊy l¹i thµnh VÜnh Long, th¸ng 10/1833 «ng tæ chøc nhæ hai ®ån qu©n Xiªm ë biªn giíi An Giang vµ Hµ Tiªn. TriÒu ®×nh cö nhiÒu t­íng nh­ NguyÔn Tri Ph­¬ng, Vâ V¨n Giai, T«n ThÊt NghÞ, NguyÔn Hoµng ®­a lùc l­îng vµo dÑp lo¹n. Cuèi n¨m 1833 ®Çu n¨m 1834 triÒu ®×nh NguyÔn c¬ b¶n ®· dÑp lo¹n xong ë Nam Bé. Cuèi n¨m 1834 Lª V¨n Kh«i èm chÕt ë Gia §Þnh nh­ng vÉn ch­a tiªu diÖt ®­îc triÖt ®Ó bÌ ®¶ng cña y; mÆt kh¸c triÒu ®×nh còng bÊt lùc kh¾c phôc nh÷ng nguyªn nh©n g©y b¹o lo¹n. Do vËy, tõ n¨m 1844 ®Õn n¨m 1845 t×nh h×nh T©y Nam bé l¹i diÔn ra phøc t¹p h¬n do cã sù liªn kÕt gi÷a qu©n b¹o lo¹n cña Lª V¨n Kh«i vµ lùc l­îng n­íc ngoµi Xiªm-L¹p. Do·n UÈn l¹i mét lÇn n÷a ®i ®Çu cïng triÒu ®×nh vµ nh©n d©n Nam Bé më c¸c cuéc tÊn c«ng lín vµo tËn sµo huyÖt ®Çu n·o cña ®Þch buéc ®Þch ph¶i quy hµng, bµo ®¶m ®Êt n­íc vÜnh viÔn kh«ng cßn n¹n bµnh tr­íng x©m l­îc cña Xiªm-L¹p.

 

 

 

 

Chó gi¶i

 

 

 

 

(1). Dù ®o¸n ®i víi t­íng qu©n vµo VÜnh Long cã mét sè lÝnh ®i theo ®Ó b¶o vÖ (nh­ lÝnh vÖ binh ngµy nay).

 

                                  


 


    Comments (0)       Thiết kế website - website giá rẻ - hosting -server In       Lên trên

Viết bình luận của bạn:

Tên:
Email:
Tiêu đề:
Bình luận:
 





Template khác:
Thiết kế website - website giá rẻ - hosting -server Đình Cao mở Ngọc phả
Thiết kế website - website giá rẻ - hosting -server Cảm nhận về : Lễ kỷ niệm 100 năm Hợp biên Gia phả họ Doãn tổ chức tại Đình Cao
Thiết kế website - website giá rẻ - hosting -server CHI HỌ DOÃN ĐÌNH CAO CHÀO MỪNG LỄ KỶ NIỆM 100 NĂM “ HỢP BIÊN GIA PHẢ” HỌ DOÃN
Thiết kế website - website giá rẻ - hosting -server ẤN TƯỢNG ĐÌNH CAO
Thiết kế website - website giá rẻ - hosting -server Một số suy nghĩ về dòng họ và hoạt động của Ban Liên lạc họ Doãn
Thiết kế website - website giá rẻ - hosting -server Đọc Hợp phả (Kính dâng Tiên Tổ Doãn tộc)
Thiết kế website - website giá rẻ - hosting -server Câu đối
Thiết kế website - website giá rẻ - hosting -server SUY NGẪM VỀ GIÁ TRỊ VĂN HIẾN CỦA HỌ NHÀ
Thiết kế website - website giá rẻ - hosting -server NỐT XUÂN - Bài thơ về danh nhân Doãn Uẩn
Thiết kế website - website giá rẻ - hosting -server Bài thơ: XUÂN TỔ ĐƯỜNG

VIDEO CLIP
 
  • Khánh thành tu tạo nhà thờ Sơn Đồng ngày 23/12/2012
  • Lễ Giỗ và khánh thành lăng mộ Tổ (Clip 2)
  • Clip hóa bát hương tại lễ khánh thành Lăng mộ Tổ 18/3/Nhâm Thìn
  • Lễ Giỗ và Khánh thành lăng mộ Tổ 18-19/3/Nhâm Thìn
  • ALBUM ẢNH
    DANH SÁCH CÔNG ĐỨC CỘNG 2 ĐỢT XÂY NHÀ THỜ CỔ ĐỊNH
    BÁO CÁO CỦA TRƯỞNG BLL (1)
    ThaiHung_Tuduong
    Ý KIẾN NGƯỜI HỌ DOÃN
  • Đề xuất một phương án xây dựng nhà thờ mới
  • THư của Doãn Thị Dương Tuyên (Bố Trạch - Quảng Bình)
  • Thư của Doãn Thị Hương
  • THÔNG TIN TÌM VIỆC
  • Thông tin các cháu họ Doãn cần hỗ trợ học tập
  • Thông tin các cháu họ Doãn cần tìm việc làm
  • HỖ TRỢ TN-SINH VIÊN
  • THƯ GIỚI THIỆU VIỆC LÀM CHO NGƯỜI HỌ DOÃN
  • Đại lý bếp đun trấu không khói
  • Thông tin có thể hỗ trợ học tập và tìm việc làm
  • QUỸ KHUYẾN HỌC
  • DANH SÁCH KHEN THƯỞNG KHUYẾN HỌC 2014
  • THONG BAO VE KHUYEN HOC
  • Danh sách phát thưởng khuyến học dịp giỗ 1/3 Quý Tỵ tại An Duyên
  • Danh sách XD Quỹ Khuyến học năm 2011, 2012 và 2013
  • DANH SÁCH KHEN THƯỞNG KHUYẾN HỌC 2012 (đợt 3)
  • CÁCH SỐNG
  • Bàn về sự ấu trĩ
  • Chiến lược và cạnh tranh (Michael Porter)
  • Những điều răn của cổ nhân
  • Học làm người
  • Thành kiến
  • VIỆC HỌC & PP HỌC
  • Học như thế nào?
  • Trao học bổng Amcham 2012
  • Giới thiệu về một số phương pháp TƯ DUY
  • Phương pháp học tập và luyện thi hiệu quả
  • NGŨ TRI ĐƯỜNG
  • SÁCH & TÀI LIỆU HỌC
  • YẾU LƯỢC SỬ CA
  • Tài liệu ôn thi môn Vật lý 12 - Chương2: Sóng Cơ
  • Tài liệu ôn thi môn Vật lý 12 - Dao động điều hòa
  • Địa chỉ các website phục vụ việc học tập
  • HỘI NGHỊ 16-1-2010
  • Thư của ông Doãn Minh Tâm tại hội nghị 16/1/2010
  • Ảnh chụp tại hội nghị 16-1-2010
  • Phát biểu khai mạc Hội nghị
  • Phát biểu của đại điện Ban liên lạc dòng họ
  • Vài lời phân tích kết quả thi ĐH 2009 của con cháu họ Doãn
  • NGỤ NGÔN VÀ TRIẾT LÝ
  • Ngu công dời núi
  • Chim Hỉ Thước
  • Gia Cát Khổng Minh khuyên con
  • chữ NHẪN
  • Lời Phật dạy
  • CÂU LẠC BỘ THANH NIÊN
  • Thông báo về việc tạm hoãn hội nghị CLBTN họ Doãn
  • DIỄN ĐÀN MỚI CỦA THANH NIÊN HỌ DOÃN
  • Danh sách thành viên CLB (theo chi)
  • Tổ chức và Chương trình hoạt động
  • Danh sách thành viên CLB (theo Trường, tổ chức)
  • Thời tiết | Giá vàng | Giá ngoại tệ | Liên hệ | QUAY VỀ TRANG CHỦ

    Bản quyền thuộc Ban liên lạc Họ Doãn Việt Nam
    (Vui lòng ghi rõ nguồn tin nếu bạn sử dụng thông tin từ trang web này)